Jednostavno rečeno
Virus Shamonda poznat je po tome što pogađa životinje, ali je u Francuskoj otkriven kod muškarca koji je preminuo nakon teške upale mozga. Nema dokaza da se širi među ljudima niti da prijeti epidemija. Ipak, slučaj pokazuje zašto treba pažljivo pratiti viruse koje prenose životinje i insekti, posebno kod ljudi s oslabljenim imunitetom.
Neobičan slučaj nakon šest decenija od otkrića virusa
Virus Shamonda prvi put je otkriven kod goveda u Nigeriji 1965. godine, a od tada se uglavnom povezivao s bolestima životinja. Prema dostupnim podacima, slučaj iz Francuske prva je zabilježena infekcija čovjeka ovim virusom, a ujedno i prva poznata smrt čovjeka koja mu se pripisuje. Medicinski izvještaj objavljen u časopisu Eurosurveillance važan je jer povezuje virus, dosad poznat kao prijetnja životinjama, i s mogućom infekcijom ljudi. To, međutim, ne znači da je takva zaraza česta.
Pacijent je bio 61-godišnji muškarac koji se liječio od leukemije u gradskoj bolnici u Lyonu. Prethodno je prošao transplantaciju matičnih ćelija, nakon koje imunitet može biti izrazito oslabljen. Razvio je encefalitis, odnosno upalu i oticanje moždanog tkiva, a zatim i neurološke simptome, među kojima su bili sljepoća i smetenost. Autori izvještaja smatraju da je virus vjerovatno uzrokovao te simptome.
Njegovo se stanje kasnije pogoršalo i pao je u komu. Umro je 9. oktobra 2026. godine, nakon što je isključena aparatura za održavanje života. Iz ovog izvještaja ne može se zaključiti da će se isto dogoditi i drugim ljudima. Ipak, on pokazuje da rijetka infekcija može biti izuzetno opasna za osobu čiji je imunitet teško oslabljen. To što je riječ o prvoj poznatoj smrti ne znači da je svaka infekcija virusom smrtonosna: podaci o obolijevanju ljudi i dalje su veoma oskudni.
Kako je virus goveda dospio do čovjeka?
Prvi tragovi upućuju na sitne insekte koji sišu krv, poznate kao grizne mušice iz roda Culicoides. Francuska ministarstva zdravstva i poljoprivrede sumnjaju da se muškarac zarazio ubodom insekta na istoku zemlje, gdje je virus zabilježen kod više životinja. O rezultatima iz Francuske obaviješteni su Svjetska zdravstvena organizacija i European Centre for Disease Prevention and Control.
Način na koji je virus dospio do pacijenta još se istražuje, a dostupni podaci ne upućuju na to da se zarazio od druge osobe. Klinički virolog Gregory Destra iz bolnice u Lyonu, jedan od autora izvještaja, ističe da zasad nema dokaza da će se virus Shamonda češće širiti među ljudima. Ponudio je moguće objašnjenje: virus je možda ušao u tijelo nekoliko sedmica prije pojave neuroloških simptoma, a zatim se umnožavao tokom relativno dugog perioda inkubacije.
Ta mogućnost pomaže da se razumije zašto je teško povezati neuobičajenu upalu mozga s određenim virusom. Između mogućeg kontakta s prenosiocem i početka bolesti može proći neko vrijeme, a simptomi se mogu preklapati sa znakovima drugih bolesti. To posebno otežava procjenu kod pacijenta koji se liječio od leukemije i prošao transplantaciju matičnih ćelija. Zato jedan slučaj nije dovoljan da bi se utvrdilo kako se virus prenosi niti koliko bi se takva infekcija mogla ponoviti.
Virus životinja koji se javlja kod više vrsta
Virus Shamonda ne pogađa samo goveda: zabilježen je i kod ovaca, koza, konja i alpaka. Znakovi bolesti kod životinja mogu se razlikovati, a uključuju povišenu temperaturu, proljev i smanjenu proizvodnju mlijeka. Iako može zaraziti različite vrste, čini se da se među životinjama ne prenosi lako i da kod odraslih životinja obično nije smrtonosan. Poseban rizik postoji kada se zaraze gravidne životinje, jer virus može dospjeti do ploda i izazvati pobačaj, mrtvorođenče ili urođene mane.
Virus je zabilježen u nekim afričkim zemljama i Japanu, a prvi put je prijavljen u Evropi tokom ljeta 2026. godine. Prema navedenim podacima, pronađen je kod goveda u 14 evropskih zemalja. Ranije tokom godine otkrivene su i dvije novije genetske grupe, nazvane SHAV-EU1 i SHAV-EU2. Genetske analize pokazale su tragove prve grupe, SHAV-EU1, u uzorcima tečnosti koja okružuje mozak i kičmenu moždinu, kao i u urinu i pljuvački preminulog muškarca te u još nekim uzorcima.
Praćenje genetskih varijanti nije samo pitanje razvrstavanja virusa. Poređenje njegovog genetskog materijala iz životinja, insekata i ljudskih uzoraka može pomoći istraživačima da razumiju puteve širenja i promjene koje su se dogodile. Ipak, pronalazak određene genetske grupe u ljudskom uzorku sam po sebi ne pokazuje gdje se osoba zarazila ni kada, niti dokazuje da se virus stalno prenosi među ljudima. Za odgovore na ta pitanja potrebno je mnogo više podataka nego što ih pruža jedan slučaj.
Šta znamo o mogućnosti širenja?
Virus Shamonda pripada grupi Simbu i rodu Orthobunyavirus. U istoj grupi i rodu nalazi se i virus Oropouche, poznat i kao „groznica ljenjivaca“. Od 1960. do 2025. godine virus Oropouche povezan je s oko 9,4 miliona infekcija kod ljudi u Latinskoj Americi i na Karibima. Taj primjer pokazuje da neki srodni virusi mogu predstavljati veliko opterećenje za zdravlje ljudi. Ipak, to ne znači da će se virus Shamonda širiti na isti način: slična klasifikacija ne znači i jednaku sposobnost zaraze ljudi ili prenošenja među njima.
Virologinja Natasha Tilloston-Lounell s Indiana University School of Medicine upozorava da ovakva poređenja treba tumačiti oprezno. Ona navodi da se virus Schmallenberg, srodan virusu Shamonda, široko proširio među govedima, ali nije poznato da zarazi ljude. Na osnovu dosadašnjih podataka smatra da bi i rizik od infekcije ljudi virusom Shamonda mogao biti ograničen. Tilloston-Lounell nije učestvovala u izradi novog izvještaja.
To što se infekcija čini rijetkom ipak ne daje konačan odgovor, naročito ako praćenje obolijevanja ljudi nije potpuno. Kod nekih osoba s oslabljenim imunitetom može se javiti upala mozga, a da njen uzrok ostane nepoznat. Moguće je i da se pacijenti ne testiraju na neočekivane viruse. Veterinar i virolog Martin Beer s njemačkog instituta Friedrich-Loeffler-Institut napominje da su neobjašnjene upale mozga zabilježene kod osoba s oslabljenim imunitetom zaraženih drugim virusima iz roda Orthobunyavirus, uključujući virus Jamestown Canyon i virus Cache Valley.
Kako insekti i vrijeme utiču na prenošenje virusa?
Virusi iz grupe Simbu uglavnom se prenose griznim mušicama. Beer objašnjava da ovi insekti mogu brzo širiti infekciju, naročito ljeti i u jesen, kada su uslovi povoljni za njihovu aktivnost. Zimi se prenošenje smanjuje jer broj griznih mušica postaje veoma mali. Prema Beerovim riječima, ni temperature ispod približno 12 stepeni Celzijusa ne pogoduju uspješnom razmnožavanju virusa.
Sezonske promjene važne su za tumačenje pojave virusa u novim područjima i za određivanje perioda u kojem treba pojačati praćenje. Ipak, one same po sebi ne daju odgovor o riziku za ljude. To što se prenosilac i virus nalaze na istom području ne znači automatski da će se ljudi zaraziti. Isto tako, otkrivanje jednog slučaja ne dokazuje da insekti redovno prenose virus na ljude. Predstavnik European Centre for Disease Prevention and Control kaže da je potrebno jasnije utvrditi kako se virus prenosi i kakvu ulogu insekti imaju u infekcijama ljudi.
Zašto je praćenje važno upravo sada?
Prvo treba utvrditi da li je slučaj iz Francuske rijedak izuzetak ili su ranije postojale blaže infekcije koje nisu prepoznate. Destra predlaže analizu ranije sačuvanih uzoraka prikupljenih od osoba s oslabljenim imunitetom u Francuskoj, kako bi se potražili tragovi virusa koji su možda promakli u vrijeme obolijevanja. Takav pristup mogao bi pomoći u procjeni koliko je ljudi bilo izloženo virusu. Za to su, međutim, potrebni odgovarajući uzorci i testovi koji mogu razlikovati virus Shamonda od njemu srodnih virusa.
Važno je i proširiti praćenje životinja, uključujući goveda i plodove životinja koje su pobacile, te pratiti insekte koji prenose virus. Testiranje samo životinja možda neće otkriti sve faze njegovog ciklusa. Praćenje griznih mušica može pomoći u utvrđivanju gdje se virus nalazi i kada su insekti aktivni. Analiza genetskog materijala u ljudskim uzorcima može pokazati jesu li virusi otkriveni kod ljudi povezani s onima pronađenim kod životinja ili postoje promjene koje treba dodatno pratiti.
Tilloston-Lounell smatra da treba prikupiti više podataka o antitijelima na virus Shamonda kod ljudi. Njihovo prisustvo može ukazivati na raniji kontakt s virusom, čak i ako bolest nije zabilježena kao infekcija virusom Shamonda. Ako se pokaže da su ljudi i ranije bili izloženi virusu, ti podaci pomoći će da se razlikuju rijetke infekcije koje uglavnom ne izazivaju jasne simptome od ozbiljnijeg rizika koji bi mogao biti izraženiji u određenim grupama ljudi, poput osoba s oslabljenim imunitetom. Trenutno ne postoje vakcine koje štite životinje ili ljude od infekcije virusom Shamonda.
Sve ove aktivnosti služe praćenju i boljem razumijevanju virusa, a ne predstavljaju dokaz da je epidemija među ljudima na pragu. Prema sadašnjoj naučnoj procjeni, nema znakova da se virus sve više širi među ljudima. Ipak, ne može se isključiti da postoje neotkrivene infekcije ili da se procjena rizika promijeni kada praćenje bude obuhvatnije. Važno je razlikovati ono što je moguće od onoga što je potvrđeno: virus je poznat kod životinja, dok se naše znanje o njegovom ponašanju kod ljudi zasad temelji na jednom dokumentovanom slučaju.
Zaključak
Smrt 61-godišnjeg muškarca u Francuskoj otkrila je prvu poznatu infekciju ljudi virusom Shamonda, koji se decenijama povezivao sa životinjama i insektima koji ga prenose. Njegov slučaj bio je povezan sa smrtonosnom upalom mozga, ali zasad nema dokaza da se virus širi među ljudima ili izaziva širu epidemiju. Da bi se utvrdilo je li riječ o izuzetno rijetkom događaju ili o ranom znaku dotad neprepoznatog rizika, važno je otkriti izvor zaraze, analizirati ranije uzorke osoba s oslabljenim imunitetom te pratiti insekte, životinje i genetske promjene virusa.